مقاله فناوری

سواد رسانه ای چیست؟

مقدمه

        امروزه رسانه ها  با توجه به افزایش سرعت کارها و نداشتن وقت کافی بخش جدایی ناپذیری از زندگی انسان مدرن  به حساب می آیند؛ بطوری که نقش بسزایی در افزایش سطح آگاهی افراد در زمینه های مختلف زندگی را دارا می باشند. رسانه ها در واقع نقش ابزار انتقال پیام از یک منبع فرستنده به یک منبع گیرنده را بازی می کنند. فضای مجازی هم بخشی از این رسانه ها می باشد که با گذشت زمان و با فراگیر شدن آن و تأثیراتش در زندگی روزمره، ضرورت آموزش مهارت سواد رسانه ای را بیش از گذشته در پیش روی دست اندرکاران قرار می دهد. بطوری که صاحب نظران علوم ارتباطات دانش سواد رسانه ای را همچون سپری می دانند که در برابر شمشیر دولبه ی فضای مجازی مخاطبان را مصون می دارد و به او قدرت تصمیم گیری و انتخابی می دهد که می تواند نیازهایش را با کمترین تأثیرپذیری از آن و متناسب با هویت اجتماعی خویش برگزیند.

تعریف سواد رسانه ای

        سواد رسانه ای (Media Literacy) در لغت متشکل از دو واژه سواد به معنای اکتساب دانش و آگاهی و مهارت و رسانه به معنای ابزاری برای انتقال پیام از فرستنده به گیرنده می باشد و در اصطلاح علوم ارتباطات و فناوری سواد رسانه ای به معنای دانش و مهارتی است که موجب پختگی و برخورد فعال مخاطب با پیام می گردد؛ دانشی که محققان این عرصه آن را پیش شرط ورود مخاطبین به فضای مجازی می دانند.

سواد رسانه ای
سواد رسانه ای= برخورد فعال مخاطب با پیام

تاریخچه سواد رسانه ای

      تاریخچه سواد رسانه ای به دهه ۶۰ میلادی در اروپا باز می گردد، مارشال مک لوهان در کتاب خود به نام “درک رسانه” برای اولین بار عبارت “سواد رسانه ای” را به کار برد و اینگونه بیان کرد : “سواد رسانه ای دانش نویی است که دولت ها موظفند تا زیرساخت های آن را برای مردم فراهم کنند تا آن را بیاموزند چراکه لازمه زندگی انسان ها در دهکده جهانی است “. بنابراین این اصطلاح به علت قدمت در جوامع غربی، موضوعی آشنا و مأنوسی برای آن هاست، اما سواد رسانه ای در ایران یک موضوع جدید به شمار می رود، هرچند امروزه تلاش هایی صورت گرفته است و کتاب ها و مقالات و پایان نامه هایی پیرامون آن نگارش شده است.

سواد رسانه ای در ایران و جهان

        در نگاه نخست شاید دانش سواد رسانه ای یک موضوع تازه در خصوص رسانه ها، فضای مجازی و شبکه های اجتماعی مرتبط با مخاطبین به نظر برسد، اما این دانش موضوعی دیرپا مربوط به هر دو سطح تولید کننده و بهره بردار پیام است؛ و شاید بهتر باشد که بگوییم هر جا پای پیامی در میان است، سواد رسانه ای هم به میدان می آید؛ به ویژه در دوره تحولات عظیم در حوزه فناوری ارتباطات و اطلاعات که هر بهره بردار خود نیز می تواند تولید کننده باشد. که این سال ها و روزها به خصوص در حوزه مخاطبین اهمیت و گستره بیشتری یافته است.

هدف سواد رسانه ای چیست؟

        هدف سواد رسانه ای، شیوه استفاده درست از فضای مجازی به عنوان یک رسانه چند وجهی و مؤثر است. با توسعه روزافزون شبکه های اجتماعی و گسترش اینترنت در جهان تعداد مخاطبین این حوزه افزایش چشم گیری داشته است. همزمان با افزایش شمار مخاطبین بحث هایی پیرامون افزایش سواد رسانه ای و ایجاد قوانینی برای ساماندهی محتوای فضای مجازی مطرح شده است و محققان بر این عقیده اند که استفاده صحیح از فضای مجازی به دلیل بارش های فکری و تنوع مطالب نیازمند بهره مندی از سواد رسانه ای است و آن را پیش شرط ورود به فضای مجازی می دانند.

سواد رسانه ای
سواد رسانه ای: پنجره ورود به فضای مجازی

       در حقیقت هدف اصلی سواد رسانه ای همان توانمندسازی و برخورد فعال و نه منفعل مخاطبان با پیام دریافتی یا ارسالی فضای مجازی است ؛ به نحوه ای که مخاطب کمترین تأثیر و حالت انفعال را در قبال هجمه عظیمی از داده های هدفمند و برنامه ریزی شده توسط غول های تبلیغاتی و کمپانی های بزرگ و یا سیستم های ابرقدرت رسانه ای و پروپاگاندای منتشر شده از جانب رسانه ها بپذیرد و در مقابل نقش مفید و ایجابی خود را با توجه به هویت انسانی و اجتماعی و اهداف درونی خود در فضای مجازی بازی کند؛ و این مهم در فضای گسترده و مبهم اطلاعات بدون مجهز بودن به سلاح سواد رسانه ای امری محال می باشد.

اهمیت سواد رسانه ای      

      اهمیت سواد رسانه ای در این است که درکی به مخاطب می دهد که او را قادر می سازد که فضای مجازی را آنطور که هست ببیند و تحلیل کند و بتواند میان دنیای حقیقت و مجاز تفکیک قائل شود، منبع فرستنده پیام و هدف آن از ارسال پیام را بشناسد و ببیند که آیا او مخاطب این پیام می باشد یا اینکه این پیام با هویت او منافات دارد و اگر پیام برای او بود، مرحله تجزیه و تحلیل آغاز می شود و اگر متناسب با او نبود بایستی آن را حذف کند و این امر تنها با قدرت شناخت میسر است که در گروی آموختن دانش و مهارت سواد رسانه ای است.

        در واقع سواد رسانه ای همانند تصفیه خانه ای می باشد که در پشت سدّ آب قرار دارد که وظیفه تصفیه و ضدعفونی آب آشامیدنی شهر را بر عهده دارد، سواد رسانه ای هم کارش همین است، داده ها و اطلاعات بیرون آمده از پشت سدّ اطلاعات را تصفیه می کند و آن را تجزیه و تحلیل می کند و اضافات آن را بیرون میریزد و داده های آن را دسته بندی می کند و هر کدام را در جای خود دسته بندی می کند و هر آنچه را که مفید می باشد را به خوراک روح انسان می دهد.

        در نتیجه داشتن سواد رسانه ای لازمه ی سلامت روح و روان انسان در بارش سنگین داده ها و اطلاعات ابررسانه فضای مجازی است که به شکلی خوش رنگ و لعاب و برخلاف دنیای حقیقی بشکلی فانتزی و خیالی و بصورت ناخودآگاه در ضمیر ناخودآگاه انسانی وارد و بر آن اثر مورد نظر خود را می گذارد، به نحوه ای که هویت مخاطب قبل و بعد از دریافت پیام کاملا متفاوت می باشد، بدون اینکه خودش متوجه شود. در حقیقت کار سواد رسانه ای هوشیار ساختن همین ضمیر ناخودآگاه انسانی در برابر این نوع هجمه اطلاعات می باشد.

سواد رسانه ای
هدف سواد رسانه ای: هوشیارسازی ضمیر ناخودآگاه انسانی در بارش سنگین اطلاعات

تأثیر سواد رسانه ای بر جامعه   

        با توجه به تأثیرگذاری فرهنگی و سیاسی رسانه ها بر حیات جامعه و قدرت رسانه ها در خلق مدل های ارزشی و رفتاری می طلبد که در جهت حل مشکلات ناشی از رسانه ها بر خانواده و اجتماع اقدامات لازم انجام شود که مهمترین اقدام در این راستا توجه و اولویت بخشی به آموزش است. واضح است سواد رسانه ای همانند مهارت خواندن و نوشتن برای تمامی افراد جامعه تا سطح درک مفاهیم، یک نیاز و ضرورت است و نمی توان این رشته را فقط به عنوان یک تخصص برای اهل پژوهش و تحقیق اختصاص داد، بلکه ضمن تلاش برای فراگیری این دانش برای فعالین عرصه رسانه و مخاطبین خاص، بکوشیم تا سطحی از آن برای همگان عرضه و به عنوان یک دانش و مهارت زندگی نوین به آن نگاه شود. منظور از آموزش هم تنها اکتفا کردن به بخش نظری نیست و باید جنبه ی عملی آن را هم از سنین پایین و با مجهز کردن مدارس به سیستم ها و تکنولوژی های امروزی و نه اکتفای صرف به چاپ در کتاب های درسی بصورت جدی مد نظر قرار داد.

        بررسی های محققین حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات نشان می دهد که هرچقدر مهارت سواد رسانه ای در جامعه ای بالاتر باشد به همان شدت میزان ارتکاب جرایم در فضای مجازی کاهش می یابد. بنابراین دولت های پیشرفته دستورالعمل پیشگیری بهتر از درمان است را مدنظر خود قرار می دهند؛ چراکه می دانند که هزینه های آموزش در تمامی حوزه ها بویژه در عرصه سواد رسانه ای بسیار کمتر از هزینه های مشکلات ناشی از عدم وجود آن می باشد. برای مثال بیشترین سهم رخ دادن کودتاهای مخملی در کشورهای جدا شده از شوروی سابق (روسیه امروزی) ناشی از همین پایین بودن سطح سواد رسانه ای در میان آن دولت ها و ملت ها بوده است و کشورهای ابرقدرت از این نقطه ضعف سوءاستفاده و آن سیستم ها را سرنگون کرده اند و سنگینی موزانه قدرت را به نفع خود سوق داده اند. درنتیجه بهره مندی یک دولت ملت از سواد رسانه ای خود یک قدرت دفاعی به حساب می آید که آن جامعه را از خطرات نفوذ ابرقدرت ها دور می دارد؛ موضوعی که اهمیت امر آموزش این مهم یعنی سواد رسانه ای را دوچندان می کند.

       درنتیجه بالابردن سطح سواد رسانه ای جامعه یک وظیفه همگانی است که بایستی زیرساخت های آموزشی آن را تمامی ارکان دولت و ملت فراهم کنند تا مخاطبان رسانه را در مواجه با این حجم از داده ها و اطلاعات واکسینه کنند و مخاطب را از حالت انفعال خارج و به واکنش و فعالیت متقابل وادارد؛ به طوری که توانایی تجزیه و تحلیل و واکاوی هر پیامی را از هر رسانه ای داشته باشد و حتی بالاتر از آن خود تولید کننده پیامی نو باشد که متناسب با هویت و شخصیت اجتماعی وی می باشد.

سواد رسانه ای

آموزش سواد رسانه‌ای و ابعاد آن

           از دیدگاه پاتر، آموزش سواد رسانه ای دارای چهار بعد می باشد که عبارتند از : بعد ادراکی، بعد احساسی، بعد زیبایی شناسی، بعد اخلاقی

  1. بعد ادراکی: این بعد از سواد رسانه ای مربوط به آگاهی و شناخت قبلی مخاطب نسبت به محتوای پیام از یک رسانه خاص می باشد؛ که این بعد به فرآیند های ذهنی و فکری مربوط می شود. منظور از ادراک این است که مخاطب در سواد رسانه ای با اصطلاحات و مفاهیم مرتبط با هرکدام از رسانه ها و فرآیند تولید پیام از جانب تولید کنندگان آن آشنا می شود.
  2. بعد احساسی: به میزان پیامدهای احساس مثبت یا منفی از قبیل عشق، نفرت، خشم، شادی و ناامیدی، سردرگمی، که مخاطب  نسبت به محتوای پیام رسانه ای خاصی پیدا می کند،گفته می شود.
  3. بعد زیبایی شناسی: سواد رسانه ای با مسائل زیباشناختی پیام  رسانه  سر وکار دارد. سواد بصری و تصویری این امکان را فراهم می کند تا آگاهی به وجود آید و میان استفاده از رسانه ها برای اهداف شخصی و استفاده از آن ها به منظور اهداف آموزشی تمایز قائل می شود.
  4. بعد اخلاقی: این بعد از سواد رسانه ای با ارزش های انسانی مخاطب سروکار دارد و به اصلاح و تقویت آن ها می پردازد؛ که شامل اطلاعاتی پیرامون ارزش های انسانی است که در روح و ضمیر انسانی مستقر هستند. اطلاعات اخلاقی، خط کش و معیاری برای قضاوت درباره ی ” درست و نادرست” را فراهم می سازد. انسان ها درمورد خوبی یا بدی شخصیت های یک داستان قضاوت می کنند. هرچه اطلاعات اخلاقی انسان دقیق تر باشد، ارزش های نهفته در پیام های رسانه ای را با عمق بیشتری درک می کند و قضاوت هایش درباره آن ارزش ها دقیق تر و منطقی تر خواهد شد.
سواد رسانه ای
سواد رسانه ای : شناخت، تحلیل، ارزیابی، نتیجه

سواد رسانه ای و خانواده

       سواد رسانه ای در عصر امروز به عنوان یکی از ضروریات و یکی از ارکان سواد آموزی است که از سوی یونسکو مطرح شده است. خانواده ها در پیشبرد برنامه های تربیتی نقش کلیدی داشته و می تواند منجر به ممانعت از نفوذ آسیب های پیام های مخرب رسان ها به حریم خانواده ها شود. از سوی دیگر سواد رسانه ای نقش ایجابی در استحکام بخشی پیوندهای خانواده ها دارد و نمونه آن را می توان در پایین آوردن آسیب ها و زیان های اجتماعی به خوبی مشاهده کرد که آشنایی تک تک اعضای خانواده بویژه پدر و مادر با مبانی این مهارت یعنی مهارت سواد رسانه ای می تواند نقش مثبتی را بازی کند. خانواده ها در آموزش سواد رسانه ای نیز نقش مهمی دارند و به نوعی محور محسوب می شوند. فضای مجازی در کنار فرصت هایی که فراهم می سازد، گاهی به دلیل عدم استفاده مناسب از آن و نداشتن فرهنگ متناسب با آن آسیب های زیادی را متوجه خانواده ها می سازد. اعتیاد و طلاق از جمله مهم ترین آسیب های فضای مجازی در از بین بردن بنیان های خانواده هاست.

      تمامی داده های فوق حکایت از این دارد که مهارت سواد رسانه ای می تواند نقش کلیدی را در جهت ارتقای سطح فرهنگی یک خانواده بازی کند، و دستیابی به این مهم در گرو آموزش سواد رسانه ای  از سنین کودکی به فرزندان توسط خانواده ها در درجه اول و مدارس در درجه بعدی است.

سواد رسانه ای
افزایش مهارت سواد رسانه ای = تبدیل تهدید به فرصت

سواد رسانه ای برای نوجوانان

        سواد رسانه ای امروزه نقش بسزایی در زندگی اجتماعی انسان ها و تعاملشان با جهان پیرامون در فضاهای مجازی بازی می کند که بایستی برای نوجوانان در مدارس و مراکز فرهنگی سطح شهر و کتابخانه ها در چارچوب برنامه های آموزشی و پرورشی گنجانده شود و از همان سال های ابتدایی آموزش سواد رسانه ای را برای نوجوانان در رأس برنامه ها قرار دهند تا از همان سنین پایین و به تدریج با خطرات و تهدید های آن آشنا شوند و به نوعی خود را با چالش های موجود در فضای رسانه ها و فضای مجازی بسنجند و قدرت انتخاب موارد مثبت و ایجابی این فضا را تمرین کنند تا این تجارب در آینده به کمک آن ها بیاید و آنان را مهیای مبارزه با تهدیدات این فضا کند و به نوعی آن ها را با آموزش سواد رسانه ای واکسینه کند. در حقیقت دل های نوجوانان به منزله ی زمین های آماده ای است که هرچیز مثبتی را در آن ها بکاری در آینده درختان و میوه های آن به ثمر خواهد نشست، و این مهم نیازمند یک تلاش همگانی از جانب وزارت آموزش و پرورش و دولت و جامعه و از همه مهمتر خانواده ها و مدارس می باشد.

سواد رسانه ای

سواد رسانه ای در فضای مجازی

         در جهان امروز رسانه ها و بویژه فضای مجازی نقش محوری در جوامع ایفا می کنند؛ به نحویی که استفاده صحیح از این فضا دغدغه اصلی دولتمردان و دست اندرکاران و خانواده ها است. فضای مجازی همانطور که در فوق ذکر شد همچون یک شمشیر دولب می باشد، که یک لبه ی آن فرصت ها و لبه ی دیگر آن تهدیدها می باشد که آسیب های متعددی در حوزه های فردی، خانودگی، اجتماعی، سبک زندگی و فرهنگ عمومی درآن نهفته است؛ و مهارت سواد رسانه ای است که تعیین می کند تا مخاطب با کدام لبه سروکار پیدا کند و اینکه چگونه از فرصت های آن بهره گیرد و چگونه تهدید های آن را به فرصت تبدیل کند و نقش اجتماعی خود را از حالت انفعال به سمت نقشی ایجابی و فعال تبدیل کند، به طوری که یک مصرف کننده صرف نباشد و دیگر خود محتوا و پیام متناسب با هویتش تولید کند.

       محققان و پژوهشگران عرصه ارتباطات اهمیت ویژه ای برای سواد رسانه ای قائلند؛ بطوری که کسب مهارت سواد رسانه ای را کلید ورود به جهان ارتباطات و فضای مجازی می دانند؛ به عقیده آنان مهم ترین هدف سواد رسانه ای تبدیل کردن مخاطب از یک مصرف کننده منفعل به یک مخاطب فعال می باشد، به این معنی که وقتی یک پیام از یک رسانه خاص به او می رسد، از حالت رکود ذهنی خارج شود و با یک جهان بینی وسیع آن را تجزیه و تحلیل کند و اگر قصد دارد آن را به دیگری بفرستد، از رونوشت آن صرف نظر کند و آن را بازطراحی نماید و ارزش های انسانی خودش را به آن محتوا تزریق کند و سپس آن را انتقال دهد. در حقیقت هدف اصلی سواد رسانه ای این است که به مخاطب نشان دهد چگونه کنترل را از رسانه ها به سمت خود جلب کند.

برچسب ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا