احتمالاً اکنون شنیدن اینکه “شبکه‌های اجتماعی مضر هستند” دیگر برایتان شوکه کننده نیست، اما مهم این است که دلیل آن را بدانیم. جوابی که تاکنون توسط کارشناسان به این سؤال داده شده قانع کننده نیست. اگر به شما گفته شود مشکل شبکه‌های اجتماعی دزدی اطلاعات و اخبار دروغ و دخالت در انتخابات نیست، بلکه مشکل بسیار عمیق‌تر از آن است که بتوان با دستکاری‌های نرم‌افزاری آن را حل نمود. اگر به شما گفته شود که بزرگ‌ترین مشکل شبکه‌های اجتماعی استفاده‌کنندگانش، یعنی ما انسان‌ها هستیم چه؟

  واضح‌تر بگوییم؛ شاید هنوز مغزهای ما برای فن‌آوری‌هایی مانند شبکه‌های اجتماعی تکامل نیافته‌اند. دکتر “آنا ماچین”، دکترای روانشناسی قومیتی نیز  همین نظر را دارد. او می‌گوید:” این واقعیت که ارتباطات توسط شبکه‌های اجتماعی بسیار راحت شده، با مهم‌ترین شاخصه برتری انسان بر دیگر موجودات (ارتباط با دیگران) تناقض دارد.” 

“وقتی در شبکه‌های اجتماعی، هم‌زمان با ۲۰۰ نفر ارتباط برقرار می‌کنید و به آن‌ها می‌گویید چه‌کار می‌کنید و مجبور نیستید همۀ آن‌ها را ببینید، آن‌ها در واقع درون زندگی شما حضور دارند.”

 دکتر ماچین این مطلب را در همایشی به نام “دلیل محبوبیت فیس‌بوک”  بیان کرد و افزود: “مشکل این است که روابط انسانی در شبکه‌های اجتماعی به اندازه کافی مفید نیستند.

بعدها در یک مصاحبه با سایت”تِک رادار” او گفته‌های خود را تکمیل نمود: ” ما در زمینه فناوری‌های ارتباطی و شبکه‌های اجتماعی به سرعت در حال پیشرفت هستیم اما تکامل بیولوژیکی انسان، متناسب با این پیشرفت اتفاق نیفتاده و برای برقراری ارتباط اجتماعی آنلاین مناسب نیست. این دلیل اصلی مشکلات شبکه‌های اجتماعی است.”

برای درک ابعاد این ناهماهنگی باید به عقب برگردیم و به ریشه‌های تکامل بیولوژیک خود خصوصاً واکنش‌های شیمیایی در مغز هنگام ارتباط اجتماعی نگاهی بیندازیم؛  هورمون اوکسیتوسین فعالیت بخش مربوط به احتیاط و خودداری را در مغز  کاهش می‌دهد و در نتیجه اعتماد به نفس افزایش و احساس ترس کاهش پیدا می‌کند.

دکتر ماچین، مردم‌شناس: “سپس هورمون دوپامین ترشح می‌شود که به مغز شما احساس لذت می‌دهد و احساس می‌کنید در ازای برقراری ارتباط اجتماعی پاداش گرفته‌اید. ممکن است شبکه‌های اجتماعی را به‌عنوان تکمیل کننده یا جایگزینی برای روابط واقعی ببینید، اگر این‌طور است هیچ‌کس مغز شما را برای این وضعیت آماده نکرده است. وقتی سِیلی از لایک به‌سوی شما می‌آید در مغز شما نیز سِیل دوپامین ترشح می‌شود، اما با موادی مانند بتا اندورفین و اوکسیتوسین به‌هیچ‌وجه احساس لذت نمی‌کنید. فقط برنامه “اسکایپ” ممکن است کمی دوپامین به شما بدهد زیرا فیزیک فرد مقابل و حرکات او را می‌بینید، اما از نوشته روی صفحه چیزی به شما منتقل نمی‌شود.”

اما مسئله فراتر واکنش‌های شیمیایی داخل مغز شماست؛ “عدد دونبار” معیاری برای سنجش میزان روابط اجتماعی است.  دکتر “رابین دونبار”(همکار دکتر ماچین در دانشگاه آکسفورد) تحقیقی انجام داد تا دریابد که هر فرد در کشورهای مختلف تا چند عدد رابطه اجتماعی می‌تواند داشته باشد؛ عددی که به آن رسید ۱۵۰ بود.

این عدد بستگی به مدت زمان و همچنین گنجایش ذهن ما دارد و اگر زیاد به‌نظر می‌آید به این دلیل است که آشنایان دور را نیز شامل می‌شود. اگر قرار باشد دوستانی را در نظر بگیریم که در زمان بحران می‌توانیم به آن‌ها اطمینان کنیم، آمار مورد نظر ما تک‌رقمی خواهد بود.

 اما از نظر تئوریک، سؤال اینجاست که اگر از شبکه‌های اجتماعی به‌عنوان فلش مموری جهت ذخیره‌سازی اطلاعات استفاده کنیم، آیا ممکن است مغزمان تکامل بیشتری پیدا کند و در نتیجه عدد دونبار را افزایش دهیم؟ دکتر ماچین با احتیاط جواب می‌دهد: “بله، ولی این در صورتی است که فواید شبکه‌های اجتماعی از آسیب‌های آن بیشتر باشد. افزایش ارتباطات مفید ما در شبکه‌های اجتماعی  استفادۀ بسیار بزرگی است که می‌توان از آن برد و کفۀ ترازو را به سمت فواید آن بیشتر می‌کند، اما وضعیت فعلی شبکه‌های اجتماعی حاکی از چنین چیزی نیست.”

دکتر ماچین می‌گوید: “مسئله مثل این است که کسی بگوید؛ من می‌خواهم ۵۰ درصد از اکسیژن این اتاق را خالی کنم، نگران نباشید اتفاقی نمی‌افتد. این امکان ندارد، ما می‌میریم! کاهش روابط مفید توسط شبکه‌های اجتماعی دقیقاً مانند این‌گونه هستند.

ما روش‌های نرمال برقراری ارتباط اجتماعی را که با ساختار فعلی مغزمان سازگار هستند کنار گذاشته‌ایم  و باوجود فواید بسیاری که ارتباط اجتماعی گسترده در شبکه اجتماعی دارد، در حال رنج کشیدن هستیم.”

از دید دکتر ماچین ارتباط و تعامل اجتماعی مانند آب و غذا برای ما حیاطی هستند و باوجود غذاهای بسیار متنوع و رنگارنگی که شبکه اجتماعی به ما می‌دهند، ما از در حال گرسنگی کشیدن هستیم.

لذت‌های نوجوانی

 ممکن است دکتر ماچین یک آدم تکنولوژی‌هراس به نظر بیاید، اما هرگز چنین نیست، ایشان می‌گویند: “بحث بسیار ظریفی است، قصد ما این نیست که بگوییم شبکه‌های اجتماعی به‌کلی بد هستند و اصلاً نباید از آن‌ها استفاده کنیم. دهکدۀ جهانی که قبلاً صحبت از آن می‌شد، نه با ماهواره و اینترنت، بلکه با شبکه‌های اجتماعی به حقیقت پیوست.

 اما تناقض در این روند اینجاست که همین تکنولوژی نتیجه تعامل اجتماعی واقعی در جامعۀ واقعی است و درحالی‌که شبکه‌های اجتماعی باید این نوع تعاملات را تقویت کنند، غول‌های تکنولوژی شبکه‌های اجتماعی را طوری طراحی کرده‌اند که دقیقاً برعکس عمل کنند(روابط اجتماعی را تضعیف کنند.) تصور کنید به یک شیرینی فروشی رفته‌اید که ۱۰۰۰ نوع شیرینی مختلف دارد، اما شیرینی فروش به شما فقط اجازۀ انتخاب دو نوع شیرینی را می‌دهد، ممکن است در ابتدا کمی ناراحت بشوید اما بالاخره راضی می‌شوید و یکی را برمی‌دارید. اما اگر به همان شیرینی فروشی بروید و اصرار کنید که هر شیرینی را که دوست دارید انتخاب کنید، شیرینی فروش کمی ناراحت می‌شود؛ شیرینی فروش مغز شماست زیرا گنجایش این‌همه ارتباط در شبکه‌های اجتماعی را ندارد، به‌خصوص در مورد اپلیکشن‌هایی که مخصوص قرار ملاقات حضوری هستند.

دکتر میشل سینکلر از گروه تحقیقاتی “روانشناسی شهری” به تِک رادار می‌گوید” مغز ما بسیار تشنۀ ارتباطات اجتماعیِ بیشتر است و اطلاعات هرچه بیشتری را جذب می‌کند و هیچ وقت متوجه این نمی‌شود که ظرفیت کاملاً پر است. علاوه بر این، ذاتِ خودنمای بشر، حتی با اندکی استفاده از شبکه‌های اجتماعی به میزان قابل‌توجهی احساس رضایت می‌کند. ما با مقایسه خود با دیگران در شبکه‌های اجتماعی حد و اندازۀ خود را تعیین می‌کنیم و پیوسته متوجه نقص‌ها و کمبودهای خود می‌شویم و این را می‌پذیریم که زندگی‌مان به اندازه دیگران خوب نیست.

دکتر ماچین می‌گوید:” اگر فکر می‌کنید این روند، به‌خصوص برای نوجوانان مضر است، کاملاً حق با شماست. مغز نوجوانان در مرحلۀ بسیار حساسی از شکل‌گیری و ساختار‌بندی قرار دارد و احتیاج مبرمی به ارتباط و تعامل اجتماعی برای انتقال به مرحلۀ بعدی تکامل خود دارد و همان‌طور که گفتیم ارتباط در شبکه‌های اجتماعی هرگز به لحاظ بیوشیمیایی جای جایگزین خوبی برای ارتباط واقعی نخواهد بود، بنابراین شبکه‌های اجتماعی در حساس‌ترین زمان ممکن در حال آسیب رساندن به نوجوانان هستند.

به‌طور حتم نمی‌توان بیوشیمیِ بسیار حساس و فوق‌العاده ظریف مغز را که ۲۰۰ هزار سال طول کشیده تا تکامل یابد و آزمایش شود، با یک تکنولوژی ده ساله جایگزین نمود.

تعادل ترکیب مواد شیمیایی در مغز انسان ظرافت و دقت فوق تصوری دارند و وارد آمدن کوچک‌ترین تلنگر یا فشار به آن عواقب منفی به دنبال خواهد داشت.

درست است که شبکه‌های اجتماعی محدودیت سنی ۱۳ سال را برای افتتاح حساب کاربری اعمال می‌کنند اما این محدودیت معمولاً توسط بچه‌ها و همچنین والدینشان نادیده گرفته می‌شود. اما حتی اگر این قانون به اجبار اجرا شود، باز هم سن ۱۳ سال سن بسیار نامناسبی برای فعالیت در شبکه‌های اجتماعی است.”

دکتر ماچین ادامه می‌دهد: “اگر معیار تعیین محدودیت سنی برای فعالیت در شبکه‌های اجتماعی، پایان دوران گذار مغز انسان از نوجوانی به بزرگ‌سالی باشد، چنین محدودیتی باید به بالای ۲۰ سال برسد که بدون شک چنین طرحی توسط مدیران این شبکه‌ها رد خواهد شد.”

 نازک‌دلی و شکلات در جیب

اما اینجا یک سؤال جالب پیش می‌آید: اگر یک شبکه اجتماعی مغز را بی‌جهت و بیش از اندازه خسته نکند و آن را از مواد شیمیایی مفید نیز محروم نکند، می‌تواند موفق باشد؟ دکتر سینکلر معتقد است: “احتمالاً خیر”

“منظورم این است که ذات قضیه ثابت است، و به جای تغییر مداوم تکنولوژی)که در نوع خود بسیار شگفت‌انگیز است و کیفیت زندگی ما را بسیار بالا برده است( ما بیشتر باید ذهن‌های خود را آپدیت و آماده استفادۀ صحیح از این فناوری کنیم. اشتباه نکنید، نمی‌خواهیم بگوییم شبکه اجتماعی‌تان را تعطیل و خاموش کنید، اما سعی کنید همگام با تکامل این تکنولوژی مغز خود را نیز با آن کامل‌تر کنیم.”

دکتر ماچین همه‌چیز را وابسته به ارادۀ شخصی می‌داند، “فکر می‌کنم در این نقطه‌ضعف داریم، ما مسئولیت خود را رها کرده‌ایم و به غول‌های فن‌آوری اجازه داده‌ایم که بیشترین بهره را از آن ببرند: همه به شبکه‌های اجتماعی می‌گویند: ’هر کار می‌خواهی بکن، من فقط از آن استفاده می‌کنم. ‘

 مسئله مانند وقتی است که می‌دانید در خوردن و نوشیدن زیاده‌روی کرده‌اید، می‌دانید که باید برخی عادات بد خود را ترک کنید اما این کاملاً بستگی به نیروی اراده دارد، در مورد شبکه‌های اجتماعی نیز داستان همین است.

 اپل و گوگل برنامه‌هایی نوشته‌اند که به شما مدت زمان استفاده‌تان از شبکۀ اجتماعی را اطلاع می‌دهد؛ شروع خوبی است، اما شاید تمام مشکل شبکه‌های اجتماعی تمایل ذاتی انسان به کشف و تجربۀ ناشناخته‌ها و تازه‌ها باشد که سیل دوپامین در مغزمان به این روند شدت می‌بخشد.

از نظر دکتر ماچین: “غفلت ما در پیش‌بینی معضلات شبکه‌های اجتماعی باعث می‌شود عصر هوش مصنوعی که پیش روی ماست ترسناک جلوه کند.

 من قصد دارم زنگ هشدار را در مورد هوش مصنوعی به صدا در بیاورم. وجود برنامه‎های قدرتمند برای مراقبت از جوانان و نوجوانان در این عرصه حیاتی است. اگر بخواهید به خانه فرد بیماری بروید و از او مراقبت کنید باید حساسیت بالایی داشته باشید تا درد او را خوب درک کنید و با وی همدلی کنید، من بسیار بعید می‌دانم یک ربات قابلیت چنین کاری داشته باشد. ما به‌عنوان یک جامعه باید تکلیف خود را با هوش مصنوعی روشن کنیم گه چگونه می‌خواهیم از آن استفاده کنیم، ادغام هوش مصنوعی در زندگی ما باید حساب شده و با برنامه‌ریزی باشد. حتی‌الامکان باید مضرات آن پیش‌بینی شود، باید بدانیم مشکلات شبکه‌های اجتماعی در مقایسه با هوش مصنوعی بسیار ناچیز خواهند بود.

منبع: techradar

دیدگاه شما چیست؟